Ontwerpgedachten

Nagele, een wit dorp
Over de ontstaansgeschiedenis van het dorp Nagele is veel geschreven. Nagele is het unieke dorp waar de ideeën van ‘Het Nieuwe Bouwen’ ver zijn doorgevoerd. ´Licht, lucht en ruimte´ was het adagium. Lichte constructies met grote ramen waardoor binnen- en buitenruimte met elkaar verbonden werden. Dit sloot aan bij de ideeën over gezondheid; een mens had veel zonlicht en frisse lucht nodig om gezond te leven.

Nagele, eerste ontwerpen voor een dorp met verzorgingsfunctie
Nagele behoorde tot de zes dorpen, die voor 1940 al op tekening werden gezet door Verhagen van het Bouwbureau (Directie van de Wieringermeer). Nagele kreeg een verzorgingsfunctie voor het gebied ten westen van Schokland en omvatte in verhouding tot de andere dorpen een ruime hoeveelheid winkels, bedrijven en voorzieningen. In het eerste ontwerp was Nagele gedacht als een langswegdorp, met een lange dorpsbrink, een compacte kern en aan de randen vrijstaande of dubbele woningen.  Het ontwerp had nog alle kenmerken van de Delftse School. In 1945 maakte Pouderoyen een tweede ontwerp, nog altijd in de traditionele stijl, maar hij koos ervoor van Nagele een kruiswegdorp te maken. In beide ontwerpen loopt het water centraal door het dorp.

Nagele en CIAM
In Nederland vormen twee architectenverenigingen het brandpunt van het Nieuwe Bouwen. ‘De Opbouw’ in 1920 opgericht in Rotterdam en ‘De 8’ in 1927 opgericht in Amsterdam. Onder andere Gerrit Rietveld, Aldo van Eyck, Van de Broek en Bakema en Mien Ruys maakten deel uit van deze moderne ontwerpverenigingen. Internationaal vonden architecten van Het Nieuwe Bouwen in het CIAM (Congres Internationaal d’Architecture Moderne, opgericht in 1928) een uitlaatklep. Een van de belangrijkste ideeën die uit het CIAM voortkwamen was het idee van De functionele stad, waarbij de functies als wonen, werken en recreëren van elkaar gescheiden zijn. Deze gedachte wordt in het Nederlands ook wel de CIAM-gedachte genoemd.

Nagele als ontwerpexperiment
In 1947 wendde de architecten verenigingen ‘de 8’ zich tot de Directie van de Wieringermeer met de vraag of zij het programma voor Nagele mochten gebruiken om een ontwerp te maken voor een eigentijds dorp. Het ontwerp diende als Nederlandse bijdrage voor het zevende congres van het CIAM in 1949.  Van Eck, hoofd van het Bouwbureau, gaf te kennen dat een levensvatbaar ontwerp kans maakte te worden gerealiseerd. Het eerste ontwerp van ‘De 8’ omvatte 270 woningen. Later groeide de omvang naar 400 woningen. De Directie gaf precieze randvoorwaarden ten aanzien van de aantallen en typen winkels, bedrijven en woningen, net als bij de andere polderdorpen. Alle leden van de groep ‘de 8’ hebben in de loop van het proces ontwerpen aangeleverd. De eerste tekeningen voor Nagele omvatten al een groene mantel. Bijzonder was echter de keuze om een groene ruimte centraal in het dorp te leggen. Uniek was het idee niet, want in Kraggenburg had Dingemans dit concept ook toegepast. In Nagele was de centrale groene ruimte bedoeld om vrijheid te bieden aan de bewoners  van het dorp, als tegenwicht tegen de rigide wegen waaraan men buiten het dorp was gebonden. Winkels werden geclusterd naast het dorpsveld en voorzieningen lagen verspreid op het dorpsveld. Kamerling leidde de eerste jaren van het ontwerpproces en presenteerde Nagele op het CIAM congres in Bergamo.

Nagele, langswegdorp
Nagele werd uiteindelijk een langswegdorp, met de kern aan de oostzijde van de Nagelerweg. Al in 1948 werd het plan door de Planologische Commissie goedgekeurd, maar ‘De 8’ bleef het plan bijschaven tot goedkeuring door  minister Algra in 1954.
    
Typisch Nagele
Nagele is gebouwd in een periode dat men sterk geloofde in de ruimtelijke ordening als instrument om mensen gelukkig te maken. De behoeften van een nieuwe samenleving stonden centraal in het ontwerp. Dit socialistische uitgangspunt is terug te vinden in de uiteindelijke ruimtelijke opzet van Nagele, al viel het soms niet mee om het ambitieuze gedachtegoed over De functionele stad toe te passen in een dorp van een paar honderd woningen. De bijzondere stedenbouwkundige opzet wordt uiteindelijk bepaald door het grote open groene hart (met daarin de openbare functies) en de woonhoven met veelal op de zon georiënteerde woningen, eromheen. De ‘doorzonwoningen’ zijn veelal nood-zuid georiënteerd. Naast de open groene ruimte is er het compacte winkelcentrum. Het dorp wordt doorsneden door de dorpenring door de polder en loodrecht daarop de vaart. Tenslotte is er de groene omzoming door bomen.

Nagele werd uniek doordat ‘De 8’ in 1954 ook de opdracht kreeg de architectuur te ontwerpen. Dit geschiedde in samenwerking met het Bouwbureau. De vooruitstrevende en modernistische architectuur van ‘De 8’ toont zich in de toepassing van enkel platte daken, simpele rechthoekige vormen, industriële materialen en geveldelen en natuurlijk de witte kleuren. Naast meer anonieme voorbeelden van modernistische architectuur zijn er in Nagele enkele erkende meesterwerken, die inmiddels een monumentenstatus hebben gekregen. De scholen van Aldo van Eyck en de kerk van Van den  Broek en Bakema springen met name in het oog.

 

Nagele-dia4-1,-Verhagen anagele 4-2 anagele 5-1 anagele 5-3
Nagele door Verhagen voor 1940, eerste ontwerp, volgt principes Delftse School Nagele door Pouderoyen in 1945, tweede ontwerp volgt principes Delftse School Nagele, een van de schetsen door Rietveld van 1948 met vierkant schema Nagele, ontwerp van Kamerling, gepresenteerd in Bergamo, CIAM-bijeenkomst 1949
anagele 5-2 anagele 6-2 anagele 6-1 anagele 6-3
Nagele door Bodon-Salomonson in 1948 Nagele, ontwerp Van Eyck, Van Ginkel, woonhoven achter ringweg, 1953 Nagele, ontwerp Van Eyck, Van Ginkel, ringweg door woonhoven, 1953 Nagele, definitief ontwerp door Van Eyck, 1954
nagele 6-4      
Nagele, typische kenmerken van de architectuur van Het Nieuwe Bouwen, 1957