Borging en visie

De opgave

Wat is de opgave voor de stad?
Emmeloord is bijzonder. Er zijn weinig steden in Nederland, die vanaf de tekentafel zijn ontworpen. Ook is het uniek dat bij het ontwerp van deze stad landschap, stedenbouw en architectuur zo sterk hand in hand gaan.
De oorspronkelijke kwaliteiten hebben nog nauwelijks aan kracht ingeboet.
Soms vragen ze om vernieuwing, soms om wat meer aandacht of een opknapbeurt. Maar meer nog is het van belang om de kwaliteiten samen te delen, uit te dragen en te benutten. Tijdens de werksessies met wijkvertegenwoordigers en tijdens gesprekken in de stad, die tijdens dit project zijn gehouden, blijkt de liefde voor Emmeloord groot. Zowel bij bewoners als ondernemers. Mensen zijn zich bewust van vele kwaliteiten van Emmeloord. Maar er zijn ook kwaliteiten die niet opgemerkt worden en die zouden meer benut kunnen worden. Er zijn meer kwaliteiten dan veel mensen denken. Zoals bijvoorbeeld:

  1. Het water en de groene oevers.
  2. De stadspoorten.
  3. De poldertoren.
  4. Het Delfts Rood.
  5. De karakteristieke bedrijfsgebouwen van de eerste generatie.
  6. Kunst in de openbare ruimte en als wanddecoratie.

De uitzonderlijke identiteit van Emmeloord is een groot kapitaal. Het versterken en bewaken van dit kapitaal is van belang voor iedereen:
bewoners, ondernemers, maatschappelijke partijen, de overheid en bijvoorbeeld bezoekers.

 

benv1
Schematisch profiel van de Noordoostpolder: De Noordoostpolder, de polderstad Emmeloord en polderdorpen liggen onder het waterniveau (onder 0 NAP).
De stad en de dorpen zijn te herkennen als groene clusters in het open landschap. De stad springt in het oog, dankzij de Poldertoren, die boven het groen uitsteekt. De dorpen hebben elk drie kerken, waarvan soms de toren boven het groen uitsteekt

 

Wat is de opgave voor de overheid en voor Mercatus?
Voor de polder en Emmeloord is de identiteit een belangrijke troef om bewoners, investeerders en bezoekers aan zich te binden. Dit vraagt om visie en borging van die waarden die essentieel zijn voor Noordoostpolder en de identiteit van de polderstad. Gemeente en Mercatus werken continue samen om de kwaliteiten van Emmeloord en de dorpen te behouden, te ontwikkelen en te versterken op het gebied van erfgoed, sociale woningbouw, welstand et cetera.. Het DNA van Emmeloord en de Noordoostpolderdorpen draagt hieraan bij. Er is behoefte aan een samenhangend instrument.
Een instrument om als stad het ruimtelijk beleid consistent te houden, het vizier op de langere termijn te richten, de kwaliteit en identiteit te borgen en te versterken. Dit overigens zonder de ‘polder en de stad op slot te gooien’, maar juist door open te staan voor initiatieven en verandering.

In en rond de stad liggen grote opgaven. In heel Nederland worden de wederopbouwwijken van de jaren vijftig en zestig massaal opgeknapt en verbeterd. Omdat in Emmeloord een groot deel van de woongebieden is ontworpen en gebouwd tussen 1945 en 1965 kent Emmeloord verhoudingsgewijs veel wederopbouwwijken en daardoor veel herstructureringsvraagstukken.
Deze herstructureringen kunnen de ruimtelijke kwaliteit en het beeld van de stad positief en negatief veranderen. Dit vraagt aandacht en een samenhangende visie.

De Noordoostpolder is ontstaan als samenhangend ontwerp. Landschap, dorpen en stad maken deel uit van dit totaalontwerp en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De transformaties in het landschap, de dorpen en de stad, die al hebben plaatsgevonden en nog zullen plaatsvinden, vragen opnieuw om een samenhangende visie en krachtige borging van deze visie. Van groot belang is dat er ruimte is voor initiatieven, investeerders en creativiteit om nieuwe ontwikkelingen en de polderkenmerken met elkaar te verbinden.
Het gaat er om de aanwezige dynamiek in te zetten om de historisch gegroeide identiteit van de stad op hedendaagse wijze door te ontwikkelen en te versterken.

De vragen zijn:

  1. Hoe kan de stad meer bijdragen aan en profiteren van haar eigen unieke identiteit?
  2. Welke instrumenten kunnen voor gemeente en Mercatus bijdragen aan het stimuleren van initiatieven met identiteit en ruimtelijke kwaliteit? Hoe kunnen deze instrumenten bijdragen de unieke identiteit van Emmeloord te versterken?
  3. Hoe kan het DNA van Emmeloord worden gebruikt als instrument?
benv2
Schematisch profiel met voorbeelden van transformaties in het landschap, de dorpen en de stad, die al hebben plaatsgevonden: inpassing windturbines, uitbreidingen agrarische erven, uitbreidingen stad enz.

Randvoorwaarden

  • Stad
    • Emmeloord is een stad met een interessant verhaal. Dit verhaal mag worden verteld.
    • Emmeloord is een stad met een unieke identiteit. Deze identiteit mag gezien worden.
    • De stad is van iedereen. Het advies is om de kennis en liefde voor Emmeloord te delen. Bewoners en ondernemers kunnen het verhaal uitdragen en meer reclame maken voor eigen stad.
    • De overheden, corporaties en maatschappelijke partijen kunnen vanuit hun rol de informatie ter beschikking stellen en initiatieven van onderop stimuleren en faciliteren.
  • Overheid en Mercatus
    • Samenwerking, afstemming en transparantieOm de identiteit aandacht te geven, te delen, uit te dragen en te versterken is samenwerking nodig met andere partijen uit de stad. Daarnaast is het belangrijk het nieuw te ontwikkelen beleid af te stemmen, consistent en transparant te maken. Er moet ruimte zijn voor initiatieven van onderop. Voor bewoners, investeerders, ontwikkelaars en ambtenaren moet ruimte zijn voor inbreng. Daarnaast of daarna moet duidelijk worden welke richting gemeente Noordoostpolder en Mercatus kiezen voor de langere termijn en hoe zich dit vertaalt in ruimtelijke kwaliteit en in kansen.
    • Samenhangend instrument
      Op dit moment worden verschillende beleidsstukken ontwikkeld voor de thema’s erfgoed, welstand, landschap en het DNA. Door hier samenhang in aan te brengen en de belangrijkste waarden te prioriteren kan de gemeente zich klaarmaken voor de nieuwe ontwikkelingen in de ruimtelijke ordening (oa. Omgevingswet en uitnodigingsplanologie*). Door een goede borging van de belangrijkste waarden weet iedereen waar hij of zij aan toe is. Dit kan op meerdere -bij voorkeur elkaar aanvullende- manieren.
    • Bewaken cyclisch proces
      Visievorming en borging maken deel uit een herkenbare cyclus die doorlopen dient te worden om de identiteit en belangrijke waarden te integreren (zowel voor nieuwe thema`s als bij kleinere projecten):
      • Signaleren
      • Agenderen
      • Ontwikkelen, inspireren en stimuleren
      • Implementeren
      • Borgen
      • Beheren

*) Uitnodigingsplanologie: De ontwikkelingsplanologie, de huidige wijze van planologie bedrijven, krijgt een vervolg in de uitnodigingsplanologie. Hierbij bepalen overheden op hoofdlijnen waar ruimtelijk wel of geen veranderingen gewenst zijn met het oog op lange termijn prognoses en te beschermen waarden. In deze zin is het met recht nog planologie. Maar binnen kaders op hoofdlijnen stellen overheden zich uitnodigend en faciliterend op tegenover initiatiefnemers, zowel privaat als particulier.

 

Oplossingsrichtingen:

Oplossingsrichting 1: Bewaak het cyclische proces.

De stappen toegelicht:

  1. Signaleren: Signaleren waar de identiteit en ruimtelijke kwaliteit een thema kunnen zijn bij ontwikkelingen, opgaven en initiatieven. Signaleren hoe deze opgepakt kunnen worden.
  2. Agenderen: Agenderen van ruimte en deskundigheid in een traject om ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen (proces).
  3. Ontwikkelen, inspireren en stimuleren: aanjagen, het inzetten van creativiteit en deskundigheid, procesvorming, ideevorming en voorbeelden.
  4. Implementeren: vertaling (samen) naar visie, beleid, plan en uitgangspunten.
  5. Borgen: het waarborgen van essentiële waarden in beleid en bestemmingsplannen. Blijvende inzet in werkwijze en planvorming.
  6. Beheren: continuïteit, en evt. bijsturing t.b.v. actuele ontwikkelingen.
    Deze cyclische benadering vereist dat er geen stappen worden overgeslagen en altijd de vertaling naar beleid en borgings- en beheer-instrumenten plaatsvindt. Een cyclische benadering is essentieel, omdat de wereld niet stilstaat en er een groeiende behoefte is aan flexibeler planningsinstrumenten.

Oplossingsrichting 2: Inzetten van de juiste instrumenten

Op basis van een samenhangende beleidsvisie kunnen gemeente Noordoostpolder, Mercatus, de polder en de stad kernachtig uitdragen waar hun krachten en ambities liggen. Dit kan op meerdere -bij voorkeur elkaar aanvullende- manieren. Een voorbeeld is een visie of structuurvisie erfgoed & ruimtelijke kwaliteit, met prioriteringslijst en uitvoeringsprogramma (gebiedsgerichte aanpak). Deze visie wordt vertaald naar overige juridisch bindende middelen, zoals een bestemmingsplan en/of welstandsnota.

Oplossingsrichting 3: Gebruik het ‘DNA van Emmeloord’ als instrument

Het ‘DNA Emmeloord’ is gemaakt om de waarden van de polderstad Emmeloord te bundelen.
Het ‘DNA Emmeloord’ is publiek toegankelijk via de website en maakt het mogelijk kennis te delen over de identiteit van de stad. Het ‘DNA Emmeloord’ is gebaseerd op het ‘DNA van de Noordoostpolder-dorpen. Vanuit dezelfde basiskennis en hetzelfde begrippenkader is het makkelijker werken en praten over de toekomst van de stad en van de dorpen.

  1. Voor wie is het ‘DNA Emmeloord’ en hoe kan iedereen het ‘DNA’ inzetten?

Stad:

  1. Kennis opdoen over de identiteit van de eigen stad.
  2. Bij initiatieven kijken hoe het DNA van Emmeloord kan worden versterkt.
  3. Gebruiken van de kennis bij de communicatie met en over de stad.

Overheid en Mercatus:

  1. Publiek maken van de kennis.
  2. Initiatieven van onderop, die inspelen op het DNA en de unieke identiteit van Emmeloord actief stimuleren.
  3. Aanjagen van opgaven en ontwikkelingen, die inspelen op  het DNA, de unieke identiteit van Emmeloord.
  4. Bij initiatieven verwijzen naar het DNA van Emmeloord, als waarden voor ontwikkeling en inspiratiedocument.
  5. Bij de ontwikkeling van nieuw beleid integreren van het DNA van Emmeloord.
  6. Borgen van het DNA van Emmeloord in beleid, planbeoordeling, welstandsbeoordeling.

Kennisplatform, kwaliteitsteam en kenniswerkplaats:
Als basis voor de signalering, agendering, ontwikkeling en borging van adviezen en initiatieven.

Ontwikkelaars, adviseurs, bewoners, ontwerpers, architecten en stedenbouwkundigen:
Als basis voor de ontwikkeling en het ontwerp van plannen en initiatieven.

2 De kenmerken van het stads-DNA van Emmeloord:

Het ‘stads-DNA Emmeloord’ geeft de belangrijkste (wederopbouw en hedendaagse) waarden op het gebied van landschap, stedenbouw en architectuur. Het kan dienen als onderlegger voor visie, beleid, borging en  beheer. Het gaat om structuren -oorspronkelijk gepland en in de loop van de jaren gegroeid- die in samenhang kenmerkend zijn voor de polderidentiteit van de polderstad Emmeloord, zoals:

  1. De groene mantel.
  2. De groene polderstraat.
  3. De groene poldersingel.
  4. Groene en openbare oevers.
  5. Stadsbrink, wijkbrink, buurtbrink en brugbrink.
  6. Het stadskruis en het polderkruis.
  7. Wonen noord-zuid, centrum oost-west.
  8. Van Delfts Rood tot Delfts Wit.
  9. Publieke gebouwen in clusters en op markante plekken.
  10. Stadspoorten.
  11. Bedrijven aan de rand en aan het water.
  12. Lange straten, lange blokken.
  13. Bijzondere hoeken.
  14. Vizier naar het landschap.
  15. Zicht op de poldertoren.
benv3
Schematisch profiel van het zicht op de poldertoren vanuit het landschap

 

Deze kenmerken zijn aandachtspunten die helpen om de identiteit van de stad te versterken. Partijen kunnen deze gebruiken om (samen) plannen te maken. Natuurlijk zijn niet alle kenmerken altijd en overal relevant. Maar als het mogelijk is een vizier op het landschap te versterken of terug te brengen, of als een oever langs de vaart weer openbaar gemaakt kan worden, kan dit bijdragen aan de unieke identiteit van Emmeloord.

3. De DNA kaarten:

Er zijn acht DNA kaarten:

Kaart 1: Het stads- DNA:
Hierop staat datgene wat Emmeloord Emmeloord maakt. Dit zijn de belangrijkste kenmerken die, kenmerkend zijn voor de polderidentiteit van de polderstad Emmeloord. Bij het prioriteren kan dit de onderlegger vormen bij het kiezen van de belangrijkste waarden.

Kaart 1 t/m 7: zeven kaarten met het DNA van de stadsgebieden:
De stad is opgedeeld in zeven stadsgebieden. Voor elk van deze  gebieden is een DNA kaart gemaakt, met de belangrijkste kenmerken, die het gebied deel doen uitmaken van Emmeloord en de polderidentiteit. Deze kaarten kunnen worden gebruikt ter inspiratie bij ontwikkelingen op wijk- of buurtniveau, of bijvoorbeeld op het niveau van een bedrijventerrein.

Voorbeelden

Voorbeeld 1: Voorbeelden van instrumenten, die kunnen bijdragen aan stappen van de cyclus.

Oplossingsrichting 2: Inzetten van de juiste instrumenten

(Structuur)visie:
Juist nu is het advies een (structuur)visie te hebben voor Emmeloord. De komende jaren staat er veel op het programma en de ambities zijn hoog om Emmeloord meer stad te maken en meer gebruik te maken van de eigen identiteit. Tegelijkertijd is de dynamiek lager, is er minder budget voor veel projecten en zullen er keuzes gemaakt moeten worden. (Structuur)visies kunnen thematisch (voor erfgoed en ruimtelijke kwaliteit of bijvoorbeeld voor het groen) of bijvoorbeeld voor de stad worden gemaakt.  

Wat speelt er?

  1. In de nabije toekomst komt er veel op de stad af, de stad blijft ontwikkelen. Het betreft herstructureringen, transformaties en nieuwe ontwikkelingen. Het is essentieel dat de uitvoering van diverse projecten zoals de bouw van het nieuwe (winkel)centrum, de geleidelijke herbestemming van de ‘werkstad aan het water’ en de vele ontwikkelingen en herstructureringen elkaar versterken. Een (structuur)visie kan opgaven aan elkaar verbinden.
  2. Het is belangrijk juist nu de stedelijke prioriteiten te stellen. Het is niet mogelijk om op alle fronten in de stad bezig te zijn. Een structuurvisie geeft prioriteiten weer.
  3. Er moet meer aandacht zijn voor de bestaande stad en het beheer daarvan. ‘Eerst de bestaande stad, dan uitbreiden’. Dit is een omslag in het denken. Dit kan worden vastgelegd en geïnitieerd middels in een (structuur)visie.
  4. Tenslotte maakt Emmeloord als stad onderdeel uit van de regio’s rond het IJsselmeer, de Noordoostpolder en ze is nauw verbonden met de polderdorpen. Een (structuur)visie kan uitspraken doen over hoe deze relaties er in de toekomst uitzien.

Ruimte geven aan de stad:

  • Meer ruimte voor initiatieven van onderop.
  • Betrekken van de stad bij de uitwisseling van kennis over de stad.
  • Betrekken van de stad bij processen met een publiek belang.
  • Uitvoering geven aan uitnodigingsplanologie.

DNA Emmeloord:
Het publiek maken van ‘het DNA van Emmeloord’, net als ‘het DNA van de polderdorpen’. Bewoners, ondernemers, plannenmakers, adviseurs, overheden en belangenpartijen kunnen de kennis gebruiken als inspiratie bij ontwikkelingen in Noordoostpolder mét de unieke identiteit.

Platform identiteit Noordoostpolder:
Stimuleer de samenwerking tussen externe partijen, die een grote betrokkenheid hebben bij de identiteit van polder en polderstad.
Bijvoorbeeld in een platform. Het betreft onder andere beheerders, Landschapsbeheer Flevoland, Natuurmonumenten, maar ook Waterschappen, Welstandsadvisering Het Oversticht, Stichtingen op het gebied van Kunst en Cultuur, de Canon van de Noordoostpolder, etc.

Expertise:
Expertise in de vorm van een kwaliteitsteam en/of een supervisieteam DNA Noordoostpolder: Een interdisciplinair deskundigenteam dat de opgaven op het gebied van identiteit en ruimtelijke kwaliteit kan signaleren en aanjagen, maar ook kan adviseren over aanpak en borging van de ruimtelijke kwaliteit in de hele Noordoostpolder. Doel is het bereiken van samenhang. Een dergelijk team is dienstbaar aan de identiteit van de stad, de dorpen en het landelijk gebied en adviseert hierover. Ze kan bijvoorbeeld ook advies vragen en geven (gevraagd en ongevraagd) aan andere partijen. De opdracht of het kader van waaruit een kwaliteits- of supervisieteam werkt moet duidelijk zijn, dit kan zijn: het ‘DNA’, of bijvoorbeeld een (structuur)visie.
Meer informatie over kwaliteitsteams:
www.ruimtelijkekwaliteitsteams.nl.

Kenniswerkplaats identiteit Noordoostpolder:
Het opzetten van een ’kenniswerkplaats’, een samenwerking van het ruimtelijke ontwerp in de ambtelijke organisatie met economische, sociale, milieutechnische, culturele en infrastructurele afdelingen en/of programma’s om signalerend en agenderend op te treden rond thema’s van ruimtelijke kwaliteit. Doel is om de identiteit en ruimtelijke kwaliteit beleidsmatig te verankeren. Dit ook in wisselwerking met het Platform identiteit (zoals hierboven vermeld) en het kwaliteitsteam.

Voorbeeld 2: Het polder-DNA van de kunst in de openbare ruimte

Oplossingsrichting 3: Gebruik het ‘DNA van Emmeloord’ als instrument.

Architectuur, stedenbouw en kunst in de wederopbouwperiode zijn vaak met elkaar vervlochten. Om die reden kan instrumentarium worden ontwikkeld, waardoor hier meer aandacht aan kan worden besteed (te beginnen met een analyse van kunst aan gebouwen of in de openbare ruimte uit de wederopbouwperiode, om daarna een duidelijke visie en een actieve houding te ontwikkelen vanuit het DNA).

Voorbeeld 3: Integreren van het DNA in grote werken, ontwikkelen van een actieve houding door de inzet van expertise.

Oplossingsrichting 3: Gebruik het ‘DNA van Emmeloord’ als instrument.

Zoals bij het oorspronkelijk plan de planologische adviescommissie alle plannen op interdisciplinaire wijze beoordeelde, kan een (onafhankelijk)  expertiseteam nu op hedendaagse wijze meedenken en adviseren bij nieuwe ontwikkelingen, herstructurering en transformaties. Het DNA is daarbij een belangrijk instrument als kader of bouwsteen.

Een voorbeeld: Een van de grote werken in de toekomst is bijvoorbeeld de opwaardering van de N50 tussen Ens en Emmeloord. Hier zal de weg worden verbreed tot 2×2 autoweg. De kansen die hier liggen om het DNA van de Noordoostpolderstad te versterken zijn groot, want Emmeloord en de poldertoren kunnen opnieuw zichtbaar worden gemaakt vanaf de rijksinfrastructuur.
Dit kan onder andere door het creëren van ‘vizieren op de polderstad’ middels gaten in het groen van het knooppunt en gaten in het groen langs de A6 (zie: hoofdstuk ‘Versterken van de stad aan de snelweg’).

Het kan bijdragen aan de kwaliteit en samenhang van deze ingrepen rond Emmeloord als een expertiseteam zou kunnen worden ingezet.
Zo’n team kan bijvoorbeeld worden gevraagd advies te geven over de kwaliteit van de nieuwe infrastructuur en de omgeving in relatie tot het het DNA van Emmeloord en de Noordoostpolder.