Centrumgebied

De opgave

Het centrumgebied van Emmeloord loopt van de Espelervaart tot de Sportlaan en van de Noordzijde tot de Lange Dreef. De nieuwe ontwikkelingen op de Deel zullen ook elders gevolgen hebben. Als voorbeeld is hier gekeken naar de achterstraten van het westelijke deel van de Lange Nering, maar ook elders, bijvoorbeeld in het gebied ten oosten van het Kettingplein (Lange Nering Oost) liggen opgaven.

Het centrumgebied laat zich definiëren door haar hoofdrichting. Alle verkavelingsblokken zijn in principe oost-west georiënteerd. De hoofd-winkelstraat is de enige straat, die niet recht is
uitgevoerd, maar met een lichte boog. Het centrumgebied kent een gemengd programma (winkels, wonen, cultuur enz.) veel hogere bebouwing dan elders in de kern, veel bebouwing met extra aandacht voor de architectuur en de detaillering van de gevel, maar bijvoorbeeld ook bijzondere hoeken.

De vraag is:
Hoe kunnen ontwikkelingen in het centrumgebied plaatsvinden zonder de bestaande identiteit en kwaliteiten aan te tasten en hoe kan worden ingespeeld op de veranderde betekenis van het winkelgebied voor de stad? Hoe kan nieuwe stedelijke kwaliteit worden toegevoegd en tegelijk de bestaande kwaliteit worden gehandhaafd of versterkt?  

Randvoorwaarden

Net als bij opgave 1 gelden de volgende randvoorwaarden bij elke opgave in het centrumgebied:

Cultuurhistorische onderbouwing en analyse bestaande situatie
Maak bij de aanpak van een gebied in het centrum een analyse van het oorspronkelijk plan voor het gebied, bepaal in hoeverre het gebied nog overeenkomt met het oorspronkelijke plan, in hoeverre ze nieuw ‘DNA’ heeft ontwikkeld, of ‘DNA’ heeft verloren.  Waardeer de kenmerken en bepaal welke elementen essentieel zijn voor de identiteit van Emmeloord. Maak duidelijke keuzes  over de omgang met deze kenmerken. Ook als deze in de loop van de jaren zijn verdwenen of verschraald:

  • Respecteer, verbeter of versterk de hoofdstructuur van de bebouwing en de openbare ruimte.
  • Respecteer, verbeter of versterk het groen-DNA.
  • Respecteer of versterk de ‘kleur’ van het gebied.
  • Beschouw het groen, het stedenbouwkundig ontwerp en de architectuur als een samenhangend geheel
  • Onderken de hiërarchie in het oorspronkelijke plan.

Stad van de toekomst
Emmeloord heeft zich ontwikkeld tot een grotere stad dan gepland. Ook hebben plekken een andere betekenis gekregen, door stadsuitbreidingen of wijzigingen, bijvoorbeeld de aanleg van de snelweg. Bovendien zijn er wijzigingen in onder andere de bevolkingsopbouw en woonwensen. Dit brengt nieuwe stedelijke eigenschappen met zich mee, waar planvorming voor de toekomst rekening mee dient te houden. Maak heldere keuzes over de omgang met deze nieuwe stedelijke karakteristiek, draag zorg dat nieuwe ontwikkelingen aansluiten bij het DNA van Emmeloord:

  • Kies en onderbouw waar de hoofdstructuur van de bebouwing en de openbare ruimte moet worden vernieuwd.
  • Kies en onderbouw waar het groen-DNA moet worden vernieuwd.
  • Kies en onderbouw waar de ‘kleur’ van het gebied moet worden vernieuwd.
  • Geef aan hoe de nieuwe ingrepen aansluiten op het DNA van Emmeloord.

Oplossingsrichtingen

Net als bij opgave 1 gelden de volgende oplossingsrichtingen bij elke opgave in het centrumgebied:

  1. Bepaal de hoofdstructuur van de infrastructuur, bebouwing en openbare ruimte.
  2. Bepaal het groen-DNA.
  3. Bepaal de ‘kleur’ van het gebied.
  4. Bepaal hoe de nieuwe ingrepen aansluiten op het DNA van Emmeloord en welke potenties er zijn.

Zie voor nadere toelichting bij opgave 1.

 De Nieuwe Deel2
De Nieuwe Deel, Soeters Van Eldonk Ponec architecten (2011, bron: Soeters Van Eldonk Ponec Architecten)

 

Voorbeeld achterstraten centrumgebied

Opgave
De achterstraten van de Lange Nering bieden een rommelig beeld en zijn weinig aantrekkelijk. De straten zijn oorspronkelijk bedoeld als bevoorradingsstraten voor de winkels aan de Lange Nering.  Aan de Korte Achterzijde zijn voormalige werkplaatsen, eerder deels behorend bij winkels aan de Lange Nering, inmiddels winkel geworden. Het is een bewuste keuze van het gemeentebestuur geweest in de jaren ’90 om de functie van dit bevoorradingsgebied te laten vermengen met een locatie C-winkelgebied (In Nederland is het gebruikelijk de kwaliteit van een plek met een code aan te duiden. Een zogenaamde A1-locatie is dan ‘beste plek in het winkelgebied’. Een C-locatie behoort in principe tot de aanloopstraten van het winkelgebied), juist om startende winkeliers een kans te geven en aanvullend op de winkels aan de Lange Nering.

Opvallend is dat de bezetting ondanks de onaantrekkelijke omgeving en huidige economische situatie nog behoorlijk is. De straten worden gebruikt voor parkeren en zijn middels stegen verbonden met de Lange Nering. Hier zijn ook opgangen naar de bovenwoningen.

Met de planvorming op de Deel en de daarbij behorende uitbreiding van het oppervlakte aan winkels kan de bezetting van de winkels op de minder aantrekkelijke locaties onder druk komen te staan. Er dreigt hier dan door verplaatsing van bedrijven minder duurzaam gebruik en uiteindelijk leegstand. Het sterk verbeteren van de kwaliteit van de achterstraten is niet mogelijk zonder aanzienlijke investeringen en ingrepen.

De vraag is:
Hoe kan er voor worden gezorgd dat de achterstraten van de Lange Nering ook na uitbreiding van het winkelbestand op de Deel voldoende aantrekkelijk blijven voor ondernemers en bezoekers?

Korte Achterzijde Korte Achterzijde 2
Korte Achterzijde Korte Achterzijde
Luifelsteeg Lange Nering
Luifelsteeg Lange Nering

 

Randvoorwaarden

1. Cultuurhistorische onderbouwing en analyse huidige situatie:

Stedenbouwkundige structuur goedgekeurde plan
De stedenbouwkundige structuur van dit deel van het centrumgebied is met name oost-west gericht. De hoofdwinkelstraat (de Lange Nering) is de belangrijkste straat en vormt de verbinding van de brink (de Deel) met  het oostelijk deel van het centrum. Ook in het goedgekeurde plan is al te zien dat de winkelstraat een ietwat gekromd verloop kent. Hierdoor ontstaat een zekere mate van beslotenheid en geborgenheid. Het is de enige straat in de oorspronkelijke stad waar niet de haakse en rechte richtingen uit de polderverkaveling worden overgenomen. Door verschuivingen van rooilijnen ontstaan en verschillende verbijzonderde hoeken en enkele pleintjes, met verbindingen naar de Noordzijde en de Lange Dreef.
Aan de zuidzijde is een bevoorradingsstraat, die met stegen verbonden is aan de hoofdwinkelstraat. Aan de zuidzijde van deze straat kwamen werkplaatsen van winkels aan de winkelstraat.
De straat is voor bevoorradingsverkeer aan de zuidzijde op enkele plekken verbonden met de Lange Dreef, aan de noordzijde met smallere doorgangen met de Lange Nering.
Aan de noordkant van de Lange Nering is in het goedgekeurde plan een diep bouwblok getekend, van de Lange Nering tot de Noordzijde. Er is hier geen aparte bevoorradingsstraat. Wel zijn er doorgangen van de Noordzijde naar de Lange Nering.     

Huidige stedenbouwkundige structuur
Dit deel van het centrumgebied bestaat -zoals gepland- uit lange oost-west gerichte verkavelingsblokken. De Lange Nering heeft het gekromde verloop, zoals dat al was getekend in het  goedgekeurde plan. Het verloop is vloeiender en de bouwblokken zijn langer. De twee pleintjes in het goedgekeurde plan zijn samengevoegd.
Inmiddels is er met name hier al een grote wijziging aangebracht ten opzichte van het uitgevoerde plan met de bouw van de supermarkt en de overige nieuwe winkelruimten. In de architectuur worden de stedenbouwkundige ingrepen (aansluiting op De Deel, dwarsverbindingen, sprongen in de rooilijn) benadrukt door bijvoorbeeld verdraaiingen en verhogingen van kappen, bijzondere details en afwijkend metselwerk. Aan beide zijden zijn een aantal stegen toegevoegd. Inmiddels is de Lange Nering autovrij.

De Korte Achterzijde is in hoofdlijn conform het plan uitgevoerd. De bouwblokken tussen de Noordzijde en de Lange Nering wijken sterker af van het goedgekeurde plan. Hier is een bevoorradingsstraat toegevoegd, die een schijnbaar meer pragmatisch verloop heeft; er zitten een aantal knikken in.

korte-achterzijde1 korte-achterzijde2
Korte Achterzijde goedgekeurd plan 1947-1948 (bron: NLE) Korte Achterzijde (Google Earth)

 

Groen-DNA goedgekeurde plan
In de plattegrond van het goedgekeurde plan is in dit gebied geen belangrijke groenstructuur getekend. Aansluitend zijn er wel de Deel en de singelgracht aan de Lange Dreef. Aan de noordkant van de Noorzijde staat de kerk met bijgebouwen in een groene setting. De Lange Nering heeft in de uitvoering wel degelijk beplanting gekregen; aan de noordzijde was een brede stoep met bomen.

Huidige Groen-DNA
Na het autoluw maken van de Lange Nering is de beplanting aan de noordkant verdwenen. In het voetgangersgebied staan wel een aantal bomen, maar meer incidenteel en niet begeleidend. De Korte Achterzijde heeft aan het begin en aan het eind enkele grotere bomen. Aan de zuidzijde van de Korte Achterzijde staan op enige afstand van elkaar kleinere bomen.

De kleur in het goedgekeurde plan
Het oorspronkelijke plan gaat uit van gesloten bouwblokken, die de openbare ruimte bepalen, in lijn met de opvattingen van de Delftse School. De kromming in het stratenverloop lijkt te zijn ingegeven door de beleving van de openbare ruimte. Ook lijken enkele hoeken van de bouwblokken al een stedenbouwkundige verbijzondering te hebben en is er sprake van sterke hiërarchie, de bebouwing aan de Lange Nering is bijvoorbeeld hoger dan elders. De architectuur is nadrukkelijk traditioneel, met gemetselde gevels, prominente kappen en ambachtelijke details. Hoeken zijn verrijkt en benadrukt. Hier blijkt duidelijk de samenhang tussen architectuur en stedenbouw. Al met al heeft dit deel van het centrum in het goedgekeurde plan in sterke mate de kenmerken van de Delftse School. Daarmee is de kleur van deze buurt ‘diep rood’.

De huidige kleur van dit deel van het centrum-gebied
De stedenbouwkundige structuur van dit deel van het centrum is grotendeels intact gebleven.
Een belangrijk verschil is het hedendaagse autoluwe karakter van de Lange Nering.
De stedenbouwkundige wijzigingen zijn met name te vinden aan de oostzijde, in de buurt van de Schalm. Hier is bebouwing vervangen en het stratenverloop gewijzigd. Deze wijzigingen zijn niet direct conflicterend met het oorspronkelijke plan of de stedenbouwkundige kenmerken van de Delftse School. In de architectuur echter is wel een afwijking te constateren. De gebouwen zijn vaak plat afgedekt, hebben geen rode metselwerk gevels en weinig ambachtelijke details. Daarmee is de kleur van dit deel van het centrumgebied als geheel van ‘diep rood’ naar ‘rood’ veranderd.  

2. Potentie voor Emmeloord  in de toekomst:

De achterstraten van de Lange Nering hebben een verschillend karakter. Aan de noordkant gaat het enkel om een weinig aantrekkelijke bevoorradingsstraat. Vanaf de verbindingen tussen Noordzijde en Lange Nering is hier zicht op. Hierdoor zijn ook deze entrees van de Lange Nering weinig aantrekkelijk terwijl het functioneel een optie is de bevoorradingsstraat deels af te sluiten voor het publiek. Aan de zuidkant is de situatie wezenlijk anders. Hier hebben de voormalige werkplaatsen een winkelbestemming gekregen en is toegankelijkheid voor het publiek noodzakelijk. Tegelijkertijd functioneert de Korte Achterom als bevoorradingsstraat. Deze dubbele functie en het karakter van de achterzijden van de bebouwing aan de Lange Nering maken de straat minder aantrekkelijk. De bezetting van de winkelruimtes is opvallend goed, maar kan onder druk komen te staan door het realiseren van extra winkelruimte op de Deel. Het stoere en utilitaire karakter is niet te verdoezelen, maar zou juist middels eenvoudige ingrepen kunnen worden ingezet om een sterke eigen identiteit te maken, onderscheidend ten opzichte van de overige winkelgebieden.

Belangrijke randvoorwaarden voor de mogelijke planvorming zijn:

  1. De stedenbouwkundige hoofdstructuur bestaande uit oost-west gerichte infrastructuur en verkavelingsblokken.
  2. Kiezen voor het wel of niet toegankelijk zijn van de achterstraat. Het markeren van niet toegankelijke of toegankelijke achterstraten als bijzonder gebied ten opzichte van de omgeving. Benadrukken van de bereikbaarheid met de auto en de inrichting van de openbare ruimte.
  3. Ontwikkeling (op termijn) van de achterstraten tot logistiek terrein of binnenstedelijk bedrijventerrein met specifiek profiel, dat aanvullend is op het reguliere winkelbestand in de winkelhoofdstraten.
  4. Daar waar mogelijk samenhang aanbrengen in de kleurstelling en gebouwvormen.

Bij ingrepen of wijzigingen in de achterstraten van de Lange Nering is het huidige gebruik en de toegankelijkheid van belang. In een aantal kaarten zijn verschillende aspecten getekend die kansen of beperkingen bieden bij de planvorming.

4 NOE 199
 
NOE 199
 
 
Analyse: Winkelfronten, getekend in blauw: de lijndikte geeft het belang voor het winkelgebied aan. Hoe dikker de lijn, hoe groter het belang. Analyse: Laden en lossen, getekend in bruin  
3 NOE-199    
Analyse: Gevelwanden, getekend in rood: de lijndikte geeft de ruimtelijke kwaliteit aan van de wanden.
Hoe dikker de lijn, hoe groter de kwaliteit
   

 

Oplossingsrichtingen

NOE88 NOE knsm hek NOE zwette
 Donkergrijs: bevoorrading, lichtblauw: voetgangersgebied,
donkerblauw: Korte Achterzijde
Hekwerk KNSM eiland (foto Marion Golsteijn) Bedrijventerrein ‘De Zwette’ te Leeuwarden; hier wordt door middel van een eenduidige huisstijl en een goede inrichting op een eenvoudige en stoere wijze eenheid en identiteit gemaakt

1. De Achterom, zie donkergrijs gekleurde gedeelte op de kaart, aan de noordzijde van de Lange Nering heeft met name betekenis voor het laden en lossen. Voor het winkelend publiek is het een onaantrekkelijke en onprettige omgeving. Een heldere scheiding tussen winkelen en bevoorrading is dan ook wenselijk.
We stellen voor om deze scheiding middels goed vormgegeven hekwerken fysiek te maken en de verbindingen tussen Noordzijde en Lange Nering ( de Kerksteeg en het verlengde van de Schalm ) te betrekken bij het voetgangersgebied.
2. Aan de Korte Achterzijde is de situatie complexer: hier zijn zowel winkels als ruimte voor de bevoorrading. De huidige identiteit is niet duidelijk en eenduidig. Kleine en relatief eenvoudige ingrepen kunnen veel betekenen. Meer samenhang kan ontstaan door een heldere en eenduidige huisstijl toe te passen, waardoor al bij het binnenkomen van de straat duidelijk wordt dat hier een winkelgebied met een eigen karakter wordt betreden. Deze identiteit kan op eenvoudige wijze worden versterkt door afspraken te maken over kleurgebruik en een eenduidige inrichting van de openbare ruimte (zie voorbeeld ‘De Zwette’). 3. Naast het fysieke karakter van de straat kan in nauw overleg met de ondernemers  en pandeigenaren ook worden gekozen voor een eigen identiteit in de soort van winkels en bedrijven die hier een plek vinden. Te denken valt bijvoorbeeld aan winkels op het gebied van klussen, techniek en doe-het-zelf, maar het kan ook gaan om winkels met een nadruk op verkoop via internet. De inrichting van de openbare ruimte draagt sterk bij aan de identiteit. De auto kan dan juist hier het primaat krijgen in plaats van te worden ingepast in een op voetgangers gericht gebied.
Dit biedt de Korte Achterzijde een nieuwe kans en geheel eigen karakter, aanvullend op de rest van het winkelbestand. Het kiezen voor een sterk eigen karakter vraagt om het consequent voortzetten hiervan, met bijvoorbeeld stoere en utilitaire nieuwbouw en verbouw.

Korte Achterzijde2 NOE achterstraat
Voorbeeld: bestaande situatie Voorbeeld: huisstijl