Lucht in de Stad

De opgave

Met ‘lucht in de stad’ bedoelen we de open ruimtes in de polderstad Emmeloord.

Lucht in het oorspronkelijke plan
Het oorspronkelijk plan van Pouderoyen illustreert dat lucht in de polderstad Emmeloord te maken heeft met het ontwerpen in de polder en het creëren van een gevoel van ruimte. Terwijl het oorspronkelijke stedenbouwkundige plan van de polderstad te kenschetsen is als een compacte stad (de stad waaiert niet uit over het landschap) zijn er bewust open ruimtes van flinke maat en schaal in de plannen ingebracht. Op de kaart is te zien dat deze open ruimtes het zicht op de polder mogelijk maken, of in richting, maat en schaal aansluiten bij de maat en schaal van de polderverkaveling (slotenpatroon). Dit maakt dat de openbare ruimte past en aansluit bij de ruimtelijkheid en beleving van de polder.
De inrichting van de ruimtes is ook typerend.
De openheid is  groot. Er wordt veel gebruik gemaakt van gras en grote bomen, lange doorgaande lijnen en nuchtere, functionele materialen.
Waar mogelijk heeft Pouderoyen op deze manier de verbinding gelegd met de polder.
De lucht in de stad benadrukt de weidsheid van het landschap en maakt dat de openbare ruimte van Emmeloord onlosmakelijk verbonden is met de Noordoostpolder.

Lucht in de stad-Goedgekeurd plan Kaart DWM811-01 Oorspronkelijke lucht in huidig Emeloord-01
Lucht in het oorspronkelijk plan (bron ondergrond: NLE) Oorspronkelijke ruimtes in het huidige Emmeloord

 

Lucht in de stad
‘Lucht in de stad’ bestaat uit de ontworpen open publieke ruimtes van flinke maat en schaal, die karakteristiek zijn voor de polderstad en die de relatie leggen met de polder. Voorbeelden zijn De Deel, de brinken, de parken, de vaarten, de oevers, de lange en ruime straten en lanen, het evenemententerrein, het Emmelerbos, de vizieren en de groene mantel. Het zijn de oorspronkelijk ontworpen ruimtes maar ook nieuwe open ruimtes in de latere stadsuitbreidingen.
Daarnaast zijn er open ruimtes in en buiten de stad, die op een toevallige wijze open zijn gebleven, zoals weides in het bos of open ruimtes in de groene mantel. Het betreft tevens tot slot ook enkele ruimtes, die in principe zijn gereserveerd voor nieuwe ontwikkelingen, maar nog niet zijn ingevuld. Dit zijn tijdelijke ruimtes die waarde hebben gekregen voor de stad. Een voorbeeld is de reserveringszone voor de Zuiderzeelijn.

Verdwenen lucht
Op een aantal locaties is de lucht uit de stad verdwenen. De Rietstraat is hier een voorbeeld van. De lange lijn van de oorspronkelijke opzet is door herinrichting naar aanleiding van verkeersveiligheids- en parkeerproblemen uit de straat verdwenen. Op andere plekken is de ruime opzet nooit gerealiseerd, zoals bijvoorbeeld bij de ligging van Bedrijvenpark A6 aan de snelweg.

Nieuwe lucht
Er zijn ook voorbeelden te noemen waar open ruimte aan de stad is toegevoegd, en waarde heeft gekregen voor de stad. Deze open ruimtes liggen voornamelijk in de rand van de stad. Ze hebben in de loop van de jaren een passende invulling gekregen en vormen een mooie overgang van stad naar landschap. Dit zijn bijvoorbeeld de volkstuinen en weilanden aan de Elburgstraat en het evenemententerrein aan de Kamperweg. Dit laatste terrein is een open veld, een herinnering aan het voormalige open agrarisch landschap. Het bood vroeger zicht op het stadsfront van Emmeloord aan de polder en is min of meer toevallig ontstaan. Nog altijd is dit een van de weinige plekken, waar de bezoeker even zicht heeft op de binnenstad van Emmeloord vanuit het landschap. Het heeft een passende functie gekregen met een grote betekenis voor de stad als geheel. Bovendien is het een plek die ruimtelijk de stad met het landschap verbindt.
De reserveringszone voor de Zuiderzeelijn is een vergelijkbaar voorbeeld van een open ruimte, die haar waarde heeft bewezen. Ze is nu wezenlijk voor de kwaliteit van het aanzicht van het bedrijventerrein De Munt aan de A6 en daarmee van Emmeloord aan de snelweg.

311-1
Lucht in de stad

 

De vraag is:
Hoe kan de kwaliteit van lucht in de polderstad worden behouden en versterkt?

312-1 312-2
Rietstraat toen Rietstraat nu

 

Randvoorwaarden

Lucht in de stad kent verschillende categorieën:

Ontworpen open ruimtes:

  1. De verblijfsruimtes, zoals de brinken en parken.
  2. De vaarten met de parkachtige groene oevers.
  3. De lange lijnen van de polderlanen en -straten (alleen lange lijnen op polderniveau zijn zichtbaar op de kaart op de vorige pagina als witte lijnen).
  4. De vizieren op het landschap en de vizieren op de polderstad.

    ‘Toevallige’ open ruimtes:

  5. De ‘toevallige’ open ruimtes, met waarde voor de polderstad, zoals het evenemententerrein aan de Kamperweg.
  6. De gereserveerde ruimtes, die deels of geheel waarde hebben gekregen voor de stad, zoals de reserveringszone Zuiderzeelijn (chique voortuin bedrijven).

1 verblijfsruimten DSC0089-90-91 4 Vizier Panorama DSC0289-90
1. De verblijfsruimtes, zoals de brinken en parken. (foto: Plein Almere) 4. De vizieren op het landschap en de vizieren op de polderstad. (foto: Pallastraat in Revelsant)

313-1 313-2
2. De vaarten met de parkachtige groene oevers. (foto: Urkervaart) 5. De ‘toevallige’ open ruimtes, met waarde voor de polderstad, zoals het evenemententerrein aan de Kamperweg

313-3 313-4
3. De lange lijnen van de polderlanen en -straten (alleen lange lijnen op polderniveau zijn zichtbaar op de kaart op de vorige pagina als witte lijnen). (foto: de Drostlaan) 6. De gereserveerde ruimtes, die deels of geheel waarde hebben gekregen voor de stad, zoals de reserveringszone Zuiderzeelijn (chique voortuin bedrijven)

 

Oplossingsrichtingen

Doel is het behouden, versterken en ontwikkelen van ‘lucht’ met waarde voor de stad. We zien de volgende oplossingsrichtingen:

  1. Behouden en versterken van de ontworpen ruimtes.
  2. Vasthouden van ruimtes, die ‘toevalligerwijs’ waarde hebben gekregen voor de stad.
  3. Vasthouden van ruimtes, die zijn gereserveerd voor infrastructuur, woon- of werkgebieden, maar ondertussen waarde hebben gekregen als open ruimtes in of aan de rand van de stad.
  4. Herstel van lucht in de polderstad of het realiseren van -geplande, maar nooit gerealiseerde- lucht in de stad.
  5. Het ontwikkelen van nieuwe lucht in de polderstad.

Hiervan zijn er enkele uitgewerkt als voorbeeld.

Voorbeeld 1: de Rietstraat.

Oplossingsrichting 1: Behouden en versterken van de ontworpen open ruimtes.

Rietstraat toen
De Rietstraat maakt onderdeel uit van de eerste gerealiseerde wijk van Emmeloord. Voor deze wijk werd een stratenplan getekend, inclusief groenstructuur. Het wijkplan bestond uit lange ruime straten, met groen op verschillende manieren toegepast. Dit past bij de Delfts School filosofie, waarbinnen de architectuur sober werd gehouden, samenhangend en traditioneel en waarbij de invulling van de openbare ruimte en het groen identiteit gaf aan de verschillende straten.
De ontwerptekening uit 1943 laat de Espelervaart zien met brede groene oevers. Daarnaast toont ze een singelgracht rond de buurt, die nooit is gerealiseerd. De lange Rietstraat was de hoofddrager van het plan en overspande de hele wijk van noord naar zuid. Er was aan de noordzijde een prachtig einde ontworpen in de vorm van een parkruimte met twee bijzondere gebouwen. De groene middenberm van de Rietstraat benadrukt haar functie als centrale hoofdstraat van de wijk.

9013323-99
Rietstraat (bron: NLE)
314-1
Detaillering wijk I, 6 maart 1943. De lange straat, die in noord-zuid richting het plan doorsnijdt is de Rietstraat (bron: NLE)

Rietstraat nu
Onlangs is een deel van de Rietstraat opnieuw ingericht. Sterk aan het nieuwe profiel is de lange lijn van het continue profiel. De hoge parkeerdruk heeft echter geleidt tot de introductie van schuin parkeren waardoor een onrustig beeld ontstaat. Mogelijk kan de kennis van het DNA van Emmeloord bijdragen aan integrale oplossingen voor verkeer, parkeren en openbare ruimte inrichting. Zodat bij toekomstige herinrichtingen er letterlijk ruimte en groene kwaliteit in de polderstraten gemaakt kan worden.

opg66-212 opg66-211
Rietstraat met slinger in de weg en de bomenstructuur, waardoor het karakteristieke lange zicht verdwijnt Herinrichting Rietstraat met doorlopende weg-as, waardoor de straat haar lengte terugkrijgt

 

Voorbeeld 2: het vrijhouden van vizieren op het polderlandschap.

Oplossingsrichting 2: Vasthouden van ruimtes, die zijn gereserveerd voor infrastructuur, woon- of werkgebieden, maar ondertussen waarde hebben gekregen als open ruimtes in of aan de rand van de stad.

Aan het einde van de Espelerlaan is er na de komst uit de stad een prachtig vizier op het landschap. De laan vormt een directe verbinding van het stadcentrum met het landschap.
De toekomstige uitbreiding van Emmelhage zou zodanig moeten zijn dat het vizier op het landschap vanaf de Espelerlaan en vanuit de Emmelhage blijft bestaan.

opg66-213 Vizier vanaf Espelerweg-laan DSC0356 Vizier vanaf Espelerweg-laan 02 DSC0356-01
Vizier op het polderlandschap aan het einde van de Espelerlaan Vanaf de Espelerweg/Espelerlaan Vizier na de realisatie van Emmelhage, Fase II

Voorbeeld 3: het vrijhouden van lucht langs de snelweg.

Oplossingsrichtingen 3: Vasthouden van ruimtes, die zijn gereserveerd voor infrastructuur, woon- of werkgebieden, maar ondertussen waarde hebben gekregen als open ruimtes in of aan de rand van de stad.

De reservering voor de toekomstige uitbreiding van bedrijventerrein de Munt is al gemaakt. De open zone tussen bedrijventerrein en snelweg zou moeten worden doorgezet. Dit ten eerste om de reservering voor een mogelijke OV-verbinding op de lange termijn aan te houden. Ten tweede heeft deze open zone een hoge kwaliteit voor het aanzicht van het bedrijventerrein vanaf de snelweg. De breedte en toegankelijkheid is zodanig dat agrarische productie mogelijk blijft. Op deze manier blijft de ruimtelijkheid van de polder gehandhaafd.

Links zicht op bedrijvenpark de munt 20070629 564 IMG 2715-schaapskudde A6 schapen 2395843271 68dc2770e6 o
Bedrijventerrein de Munt heeft een gepaste afstand tot de snelweg (foto: zicht vanaf de A6 in zuidelijke richting)

Voorbeeld van beheer van stedelijk groen (wegbermen) door een schaapskudde (bron: Wylde Weide Landschapsbeheer) Voorbeeld van beheer van dijkvakken door een schaapskudde (bron: Flickr, FaceMePLS)
DNA Emmeloord-Opgave Lucht respectzone nlsAgrarische productie  
Blijvende reservering van onbebouwde ruimte De stichting ERF BV. heeft zich gespecialiseerd in het exploiteren van zogenoemde reservegronden met biologisch landbouw. Op afroep stellen zij de gronden weer beschikbaar voor stedelijke ontwikkelingen  

 

 

Voorbeeld 4: Belvedère uit het oorspronkelijk plan van Pouderoyen.

Oplossingsrichtingen 4: Herstel van lucht in de polderstad of het realiseren van -geplande, maar nooit gerealiseerde- lucht in de stad.

In het goedgekeurde plan van Pouderoyen werd een Belvedère (uitzichtpunt) getekend als overgang van bos naar landschap. Het alsnog realiseren van deze Belvedère in het Emmelerbos kan kwaliteit toevoegen aan de noordelijke entree van de stad. Door vanaf dit punt een zone vrij te maken met zicht op de polder, ontstaat een vizier op het landschap, passend bij de polderstad. De Belvedère kan op eigentijdse wijze worden ingevuld.

317-1 317-2
Belvedère in het Emmelerbos, Goedgekeurd plan Pouderoyen (bron: NLE) Alsnog realiseren van de Belvedère in het Emmelerbos

 

Voorbeeld 5: nieuwe brinkruimte.

Oplossingsrichting 4 en 5:

4.   Herstel van lucht in de polderstad of het realiseren van -geplande, maar nooit gerealiseerde- lucht in de stad.
5.   Het ontwikkelen van nieuwe lucht in de polderstad.

De werkgebieden van de Bouwerskamp zullen in de toekomst nog meer veranderingen ondergaan, dan nu al het geval is. Het gebied leent zich uitstekend om te transformeren en meer stedelijke en recreatieve functies te ontwikkelen, zeker langs de vaart. Er ligt een kans om in het gehele gebied meer relatie met het water te leggen. Daarnaast is de aansluiting op het wonen aan de noord en oostzijde en de aansluiting met het centrum van Emmeloord belangrijk. Voor dat laatste is het maken van nieuwe lucht in de vorm van een brink een mogelijke oplossingsrichting. Een schets uit 1944, die vooraf ging aan het goedgekeurde plan, laat zien dat deze gedachte niet nieuw is.
Een centrale brinkruimte wordt hier ingezet als een passende overgang tussen het wonen en bedrijvigheid. In het nieuwe voorstel vormt de brink als het ware een centrale ruimte, die de overgang maakt tussen het wonen en de transformatiezone langs de vaart. Het geeft nieuwe ruimtelijke kwaliteit aan de gehele omgeving.

318-1 318-2
Schets uit mei 1944 (bron: NLE) Nieuwe brink in de Bouwerskamp