Versterken van de stad aan het water

De opgave

Naast de ontwatering van de polder had het water van oorsprong een belangrijke functie als transportroute voor de handel en industrie. Door de komst van de auto is deze functie grotendeels verloren gegaan. Maar het belang van water als structurerend element in de zich ontwikkelende stad is alleen maar groter geworden. Bovendien is het water één van de belangrijkste elementen die het polderlandschap in de stad voelbaar maakt.

Het is voor de polderstad van belang om de vele betekenissen die het water en de oevers hebben, of zouden kunnen krijgen, te benutten:
•    Als visitekaartje en beeldmerk. Bijvoorbeeld de verschillende bruggen die de binnenkomst in de stad markeren.
•    Als aantrekkelijk woonmilieu.
•    Als groene openbare verblijfsplek.
•    Als drager van groene routes op het niveau van de polderstad.
•    Als aanlegplaats voor de recreatievaart, bijvoorbeeld aan de Zuiderkade.
 
De vraag is:
Hoe kunnen de verschillende kwaliteiten van het water in de polderstad worden versterkt? En hoe kan het water (nog meer dan nu) als drager van groene recreatieve routes en openbare verblijfs-plekken benut worden?

NLParkoever Min Lelysingel DSC0078
Brede parkachtige oever aan de Lemstervaart
NLVariatie 1
De stadsgracht
NLVariatie 2
De Urkervaart

 

Randvoorwaarden

  • Het water als kwaliteitsdrager van de stad moet aan een aantal randvoorwaarden voldoen:
  • Continue (langzaamverkeers) routes langs het water.
  • Eenduidige en herkenbare oeverprofielen voor de verschillende aanliggende milieus en de polderstad.
  • Aantrekkelijke openbare oevers en verblijfsplekken aan het water.
  • Het water moet zichtbaar en beleefbaar zijn.
  • Geen achterkant situaties aan het water.
  • De kwaliteiten van het water benutten voor het wonen, werken en/of recreëren.
  • Maken van aanlegplaatsen voor de recreatievaart, maar ook boothellingen, haventjes en kleine aanlegplaatsen voor de buurten.
  • Zorgvuldig inpassen en vormgeven van nieuwe bruggen en het koesteren van bestaande bruggen als entrees van de stad en punten van oriëntatie.

Het waterschap Flevoland heeft het beleid om alle oeverbeschoeiingen in de Noordoostpolder te verwijderen en natuurvriendelijke oevers aan te leggen. Hierdoor wordt de harde grens weggenomen en een geleidelijke overgang gemaakt die de natuur ruimte geeft zich te ontwikkelen.

Oplossingsrichtingen

Oplossingsrichting 1: Continueren van de routes langs het water, het herstellen van de verdwenen routes en het toevoegen van ontbrekende schakels.

Op veel plekken is de ligging aan het water niet benut of zijn routes onduidelijk of onderbroken. Vooral in de omgeving van het centrum, de Zuiderkade en Bouwerskamp en langs de Espelervaart.
Het voorstel is om deze ontbrekende schakels toe te voegen of te herstellen, zodat er continue routes ontstaan die de verschillende plekken en kwaliteiten met elkaar verbinden.

Oplossingsrichting 2: Samenhang brengen in de inrichting van de oevers en deze toegankelijk maken.

Op veel plekken zijn de oevers niet toegankelijk en is de inrichting niet afgestemd op de plek in de stad. Het voorstel is de verschillende oevers in Emmeloord te categoriseren en de specifieke kenmerken en de onderlinge samenhang van de verschillende typen aan te geven. Dit kan als leidraad dienen voor de inrichting en het beheer van de oevers in de toekomst.

Oplossingsrichting 3: Het koesteren van bestaande bruggen als entrees van de stad en belangrijke punten van oriëntatie. Het zorgvuldig inpassen en vormgeven van nieuwe bruggen.
Ook voor de bruggen geldt dat samenhang in de verschijningsvorm in relatie tot de locatie, gebruiksfunctie en historie de leesbaarheid en identiteit van de stad ten goede komt.
De bruggen kunnen in diverse types worden onderverdeeld, naar de manier waarop ze zijn geconstrueerd, naar hun gebruik en naar de wijze waarop ze zijn vormgegeven en gematerialiseerd. De categorieën geven we weer in dit document. Het advies is de familiekenmerken van de verschillende typen bruggen te beschrijven.
Dit biedt een leidraad voor het beleid, het beheer van bestaande bruggen en de vormgeving van nieuwe bruggen.

Voorbeeld 1

Oplossingsrichting 1: Continueren van de routes langs het water en het herstellen van de
ontbrekende schakels.

NLH4 DNA-O water 091212ontbrekende schakels Artboard 4
De ontbrekende schakels

Op een aantal plekken lopen routes langs de Espelervaart ruimtelijk ‘dood’. Het beter stroomlijnen van de langzaamverkeersroutes langs het water, maakt de Espelervaart tot een belangrijke groen/blauwe structuur, die een groot deel van het westelijk stadsdeel verbindt met het stadscentrum.

Kaap De Bosporus  Rijnstraat De Bosporus
1. De Kaap 2. De Rijnstraat/Bosporus 3. De Bosporus

Voorbeeld 2

Oplossingsrichting 2: Het toegankelijk maken en samenhang brengen in de inrichting van de oevers.
 
In de polderstad zijn verschillende typologieën water en oevers te definiëren. Vaarten en oevers verschillen afhankelijk van de plek in de stad.
Elke typologie heeft een eigen betekenis en karakteristiek.

Singelgracht, groene stadsgracht
De lange singelgracht met groene taluds, bomen en zorgvuldig ontworpen duikerbruggen in het centrum verwijst naar de grachten en singels in de Hollandse watersteden.

Poldervaarten
De Urkervaart-Zwolse Vaart is een typische brede poldervaart met een functie voor de scheepvaart. Deze vaart verbindt de twee uitersten, het open agrarisch polderlandschap met het zuidelijk stadscentrum van Emmeloord. Hier liggen de Nagelerbrug en de loswal aan de Zuiderkade.
Daarnaast kent de Urkervaart-Zwolse Vaart ook:

  • de zakelijke bedrijfsmatige kades en oevers van de werkgebieden.
  • de parkachtige oevers van de Zuiderkade.
  • de smalle oevers aan de zijde van woonwijk De Zuidert.

De Espelervaart is smaller, heeft geen scheepvaart en is gegraven voor de afwatering van de polder. Hij loopt langs het centrum en doorkruist de westelijke woonwijken van Emmeloord met nuchtere polderoevers. Met uitzondering van de brede parkoevers aan de Zeebiesstraat en ter hoogte van de wijkparken is de Espelervaart een nuchtere poldervaart.

De Lemstervaart vormt van oudsher de oostelijke stadsgrens en is ontworpen met parkachtige oevers. De vaart markeert nog altijd de grens van stad en polder. En ook de lommerrijke sfeer, die ontstaat door de brede parkachtige oevers en het Emmelerbos, is onverminderd aanwezig.

Door de specifieke karakteristieken vast te leggen in principeprofielen en deze als basis te gebruiken bij de inrichting en het beheer ontstaat er samenhang die de leesbaarheid van het water in de stad vergroot.

Parkoever Min Lelysingel DSC0078  DSC0071
Parkoever ter hoogte van de Minister Lelysingel Parkoever ter hoogte van de Verhagenlaan
Profiel Lemstervaart parkoever zonder text
Profiel 1: Principe parkoever en polderoever

 

Voorbeeld: Parkoever aan de Minister Lelysingel
Langs de Lemstervaart, maar ook op verschillende plekken langs de Zwolse Vaart, de Urkervaart en de Espelervaart zijn brede parkachtige oevers te vinden. Deze ruim opgezette openbare oevers zijn onlosmakelijk onderdeel van de groene polderstad. De Minister Lelysingel heeft een hoge ruimtelijke kwaliteit. Dit profiel is vanaf de eerste aanleg onveranderd gebleven en staat model voor de Emmeloordse parkoever:

  • Voor alle parkoever profielen geldt dat het flauwe talud het diepliggende water goed zichtbaar maakt.
  • Bomen bepalen de parkachtige sfeer. Ze zijn geplant in een rij en waar de oever breder is ook in een los verband. Onder begroeiing door struiken is minimaal toegepast, immers het water moet zichtbaar blijven.
  • Het ruime profiel maakt losliggende voetpaden mogelijk. Op een aantal plaatsen zijn verblijfsplekken aan het water.
NLS DSC0067
 Verblijfsplek aan de Lemstervaart ter hoogte van de Verhagenlaan

 

Voorbeeld: Polderoever langs de Lemstervaart
De overzijde van de Minister Lelysingel is een voorbeeld van een smalle en functionele polderoever grenzend aan agrarisch gebied.
Het is een natuurvriendelijke oever (zie profiel 1: principe parkoever en polderoever).

Voorbeeld: Parkoever aan de Zeebiesstraat  
De oever aan de Zeebiesstraat is van oorsprong de locatie waar bij de aanleg van Emmeloord woonschepen hebben gelegen. De huidige woonschepen, die hier gedoogd worden, herinneren aan die situatie.

Henk Rotgans woonboten Moerasandijviestraat Moerasandijviestraat aanpassingNLS
Illustratie: Schetsen van woonboten in de Espelervaart van Hans Rotgans eind jaren ’40 Huidig zicht vanaf de Moerasandijviestraat (bron: Google Streetview) De beplanting verwijderd en het water zichtbaar gemaakt

 

Hoewel woonboten een verlevendiging van de openbare ruimte kunnen betekenen, leent deze oever zich hier niet voor. De boten, en vooral de opstallen en begroeiing op de oever, ontnemen het zicht op het water. De openheid van de oevers is juist zo kenmerkend voor deze brede parkachtige oevers in Emmeloord. Bovendien nodigt de oever niet uit tot verblijf, omdat ze minder openbaar aandoet. Hier ligt een opgave om het openbaar karakter te versterken en het water weer beleefbaar te maken. Er zijn meerdere opties:

  1. De beplanting en opstallen zodanig te veranderen (bijv. deels verwijderen of er ruimte tussen creëren) dat het water weer zichtbaar wordt.
  2. De woonboten te verplaatsen naar een andere oever in de nabijheid van het centrum waar ze beter in de situatie ingepast kunnen worden. In de opgave werkstad aan het water worden voorstellen gedaan om langs de Bouwerskamp een zone langs de oever te ontwikkelen als woonbotenhaven. Een insteekhaventje zou een goede locatie kunnen zijn voor deze woonboten (zie de kaart bij de opgave Werkstad aan het water).

Zicht op het water vanaf bruggen is van hoge waarde voor de beleving. Op dit moment hebben passanten als ze over de brug gaan (Moerasandijviestraat- Europlaan) verminderd zicht op het water door de woonboten, de opstallen en begroeiing op de oevers. Als de oevers vrij worden gemaakt, is het water al van ver zichtbaar en versterkt daarmee het ‘brugmoment’.

 

Voorbeeld: Parkbosoever langs de Espelervaart
Langs het pad aan de overzijde van de Zeebiesstraat is het water voor fietsers en wandelaars niet zichtbaar. Het zichtbaar maken van het water komt de ruimtelijke kwaliteit, de oriëntatie en de sociale veiligheid zeer ten goede.

NLS DSC0501
Fietspad langs Espelervaart. Links van het pad is de Kaukasus en rechts achter de bosjes loopt de Espelervaart

 

257-111
Profiel 2: Huidige situatie (met onderbegroeiing)
257-112
Principe parkbosoever en parkoever

 

Voorbeeld: Zuiderkade
De oever aan de Zuiderkade is een mooi voorbeeld van een openbare parkoever gecombineerd met waterrecreatie. Er is echter nog wel een kwaliteitsslag te maken aan de waterkant.

Voorstel:
•    breed voetpad langs de haag.
•    ‘losliggende’ en brede drijvende stijger op afstand van de oever.

Door de stijger op enige afstand te leggen van de oever is er voor de bezoeker keuze uit twee interessante routes. Ieder met een eigen ruimtelijke kwaliteit. Een losliggende stijger maakt het water beter zichtbaar en accentueert de beide sferen van parkoever en waterrecreatiesteiger.

NLS-H4 Doorsneden stad aan het water 03
Profiel 3: Principe stadse poldervaartoever en parkoever met aanlegsteiger
280-111
Huidige situatie van de oever met aanlegplaatsen aan de Zuiderkade

 

Voorbeeld: Stadse poldervaartoever langs De Zuidert
De oever van de Urkervaart aan de zijde van woonwijk De Zuidert heeft een smal profiel.
De grote schaal van de poldervaart is hier in contrast met de kleine schaal van de bebouwing en woonomgeving. Het vergroenen van de oever met een begeleidende boombeplanting zorgt voor een betere overgang van de polderschaal naar de schaal van de woonomgeving.
De bomen moeten zodanig worden geplaatst en opgekroond dat de bewoners zicht houden op het water.

Het Medemblikpad langs de Urkervaart.
Gewenste situatie met begeleidende boombeplanting.

281-113 281-114
Het Medemblikpad langs de Urkervaart Gewenste situatie met begeleidende
boombeplanting

Voorbeeld: Loswal aan de Zuiderkade wordt recreatiekade
De Zuiderkade is van oudsher een plek waar schepen konden laden en lossen. Mede vanwege de ligging dicht tegen het centrum, ligt hier een kans om het watertoerisme verder te ontwikkelen.
Dit kan alleen als er gewerkt wordt aan een ‘gastvrij onthaal’.

Voorstel:

  • Het autoluw maken van de kade.
  • Met een ‘losliggende’ drijvende stijger op een lager niveau dan de kade, de kade geschikt en aantrekkelijk maken voor de aanleg van pleziervaart.
  • Verblijfsfuncties en bijvoorbeeld een paviljoen met horeca kunnen de kade tot een interessante stedelijke verblijfsplek aan het water.
  • Informatie over de stad Emmeloord en de nabijheid van het centrumgebied, horeca, cultuur en evenementen kunnen gasten verleiden tot een langer verblijf en meer bestedingen in de stad.

 

281-115
Loswal aan de Zuiderkade

NLS-H4 Doorsneden stad aan het water 04
Profiel 4: Principe loswal/kade met aanlegsteiger

 

Voorbeeld: De Espelervaart ter hoogte van de Bosporus en de Hoefbladstraat
Dit profiel is een mooi voorbeeld van wonen aan een stoere poldervaart met een stevige bomenbeplanting. Op de foto is echter te zien dat de linkeroever geheel dichtgegroeid is met struiken. Voor de beleving van de weidsheid van deze stadse poldervaart is het een voorwaarde dat de oevers open worden gehouden en het water tussen de bomen zichtbaar blijft.

NLS-H4 Doorsneden stad aan het water 05
Profiel 5: Principe stadse poldervaartoever

NLS DSC0002
Espelervaart ter hoogte van de Bosporus en de Hoefbladstraat

 

Voorbeeld 3

Oplossingsrichting 3: Het koesteren van bestaande bruggen als entrees van de stad en punten van oriëntatie. Het zorgvuldig inpassen en vormgeven van nieuwe bruggen.

In de polder met talloze sloten, tochten en vaarten zijn noodzakelijkerwijs vele bruggen aangelegd. Het zijn de verbindende elementen, die belangrijke schakels vormen in het netwerk van de polder. Ook in de polderstad Emmeloord is een keur van bruggen aanwezig.

De grotere bruggen zijn al van verre waarneembaar en vormen belangrijke bakens ter oriëntatie of markeren de entree tot de stad of een wijk. Wanneer je over een brug gaat, is er door de hogere ligging ten opzichte van het maaiveld gedurende een kort moment een ruim uitzicht over de omgeving.

De verschijningsvorm en architectuur van de bruggen vertelt veel over hun functie en plek in de stad en zelfs over de geschiedenis van de plek. De Noordoostpolder is nieuw land, maar al lang geen plek meer zonder geschiedenis. Van de Nagelerbrug over de Urkervaart is de vroegere positie van deze plek in de stad af te lezen. De typische polderbrug lag voorheen aan de rand van de stad aan het open polderlandschap, net zoals dat bij de brug van het zelfde type over de Lemstervaart nog steeds zo is.

Kortom, bruggen zijn belangrijke identiteitsdragers van de stad. Het is daarom belangrijk om zorgvuldig om te gaan met zowel bestaande bruggen als de vormgeving en inpassing van nieuwe bruggen. Op basis van het DNA van Emmeloord zijn er verschillende typologieën bruggen te onderscheiden:

  • Het snelwegviaduct.
  • De polderbrug bij de entrees vanuit de polder.
  • De stadsbrug over de stadssingel.
  • De stadsbrug over de Espelervaart.
  • Parkbruggen over de vaarten (voor langzaam verkeer).
  • Fiets- en voetgangers bruggen over de poldersloten en wijksloten.

Het is de relatie tussen de verschijningsvorm en de locatie, gebruiksfunctie en historie, die de bruggen tot ‘polderstadbruggen’ maakt.
Iedere typologie heeft zijn eigen kenmerken. Een zorgvuldige beschrijving hiervan kan als leidraad dienen voor het beleid voor en de vormgeving van bruggen in de polderstad. Het is belangrijk de samenhang te behouden binnen een typologie en het verschil te behouden tussen de typologieën. Doel is de leesbaarheid van de stad en het water te versterken.

Het snelwegviaduct DSC0348-01 De stadsbrug over de stadsingel DSC0313-01 Parkbruggen over de vaarten DSC0003-01
Het snelwegviaduct

De stadsbrug over de stadssingel Parkbruggen over de vaarten
De polderbrug bij de entrees vanuit de polder DSC0360-01 Brug in Europalaan DSC0499 cropped-01 Parkbrug Emmelhage DSC0362-01
De polderbrug bij de entrees vanuit de polder De stadsbrug over de Espelervaart Fiets- en voetgangers bruggen over de poldersloten en wijksloten

De huidige brug in de Urkerweg
De brug in de Urkerweg over de Espelervaart vormt een belangrijke schakel in de westelijke (blauwe) stadspoort. De locatie van de brug, dicht op het stadscentrum, is vergelijkbaar met de locatie van de bruggen in de stadssingel en de noordelijker gelegen brug over de Espelervaart bij de Europalaan. Echter qua vormgeving en detaillering is er geen enkele overeenkomst. De brug  is een eenvoudige betonnen plaatbrug die beter past bij de bruggen in het open landschap van de polder. Het ontwerp heeft veel trekken van de oorspronkelijke brug, maar veel minder verfijnd. Hoogstwaarschijnlijk is de aanlegplaats van schepen in de Espelervaart destijds de noodzaak geweest om deze dichte maar hogere polderbrug, waar de schepen onderdoor moesten kunnen varen, op deze plek te realiseren.
Omdat deze noodzaak er nu niet meer is, is het voorstel om hier een stadsbrug te realiseren met een uitstraling die recht doet aan de stedenbouwkundige situatie van deze belangrijke entree van Emmeloord. Door haar ligging en functie behoort de brug tot het type ‘stadsbrug over de Espelervaart’. De vormgeving zou hierbij moeten aansluiten en kan dus aansluiten op de vormgeving van de gemetselde brug nabij de Europalaan.

287-111

 

De huidige brug naar De Zuidert
Deze brug is na de realisatie van de Zuidert als langzaamverkeersverbinding aan het bestand van bruggen in Emmeloord toegevoegd. Het ontwerp is erg sober en doeltreffend. Ze heeft echter geen expressie, die iets zegt over de plek. De uitstraling en vormgeving leggen niet de verbinding met de polderstad, zoals de andere bruggen in Emmeloord wel doen. De brug doet meer aan als een tijdelijke brug.
Het voorstel is om hier zodra de kans zich voordoet een brug te realiseren in de lijn van de nieuwe parkbruggen over de Espelervaart, zodat de oversteek over de brede Urkervaart tot een bijzondere gebeurtenis wordt. Daarbij kan een (ver)nieuw(d)e brug op deze locatie bijdragen aan een kwaliteitsimpuls voor de Zuiderkade, het waterfront van Emmeloord.

287-112 DSC0217 DSC0492
De voormalige brug in de Urkerweg over de Espelervaart De huidige brug naar De Zuidert De huidige brug in de Urkerweg over de Espelervaart