Werkstad aan het water

De opgave

Water speelt een belangrijke rol bij de bouw van de stad

Emmeloord is net als de polderdorpen aangelegd vanaf het water. Er werd een werkkamp gebouwd, langs de Zwolse Vaart. Het kamp was goed bereikbaar vanaf het water. Het werkkamp werd een werk- en industriegebied. Daarnaast ontstonden er werk- en industriegebieden aan de oevers van de Urkervaart. De waterzijde was vanwege het transport met schepen vaak een voorzijde. Nu, meer dan zestig jaar na aanleg worden de meeste bedrijven niet of veel minder via het water bediend. De mate van watergebondenheid is zeer beperkt. Al deze werkkavels aan het water liggen op korte afstand van de stadskern. Doordat de oevers nu niet toegankelijk zijn, maakt het water geen onderdeel uit van het publieke domein van de stad. De bedrijfsloodsen van de eerste generatie staan er nu soms verloren bij, of staan zelfs leeg. Het betreft meerdere beeldbepalende panden, die het verhaal van Emmeloord als werkstad aan het water vertellen.

De vraag is:

  • Hoe kunnen de werkgebieden aan het water, die zijn verouderd of niet meer watergebonden, meer betekenis krijgen voor de stad?
  • Hoe kunnen de beeldbepalende panden in deze gebieden een andere rol krijgen?
  • Hoe kan het water ter plaatse van deze werkgebieden meer bijdragen aan het publiek domein en aan Emmeloord als (werk)stad aan het water?

 

 

288-111 288-112
Watergebonden bedrijven langs de Urkervaart. Rechtsonder is een stukje van de Zuidervaart zichtbaar en rechts een deel van de 1e haven. Linksvoor bevindt zich de Bouwerskamp (bron: Gemeente Noordoostpolder) De vaart speelt een belangrijke rol bij de bouw van de stad (bron: NLE)

Randvoorwaarden

Cultuurhistorische onderbouwing en analyse bestaande situatie
Maak bij de aanpak van de werkgebieden een analyse van het oorspronkelijke plan voor het gebied en bepaal in hoeverre het gebied nog overeenkomt met het oorspronkelijke plan. Is er nieuw ‘DNA’  ontwikkeld, of zijn ‘kenmerken’ verloren gegaan? Waardeer de kenmerken en bepaal welke elementen essentieel zijn voor de identiteit van Emmeloord. Maak duidelijke keuzes over de omgang met deze kenmerken. Ook als deze in de loop van de jaren zijn verdwenen of verschraald:

  • Respecteer, verbeter of versterk de hoofdstructuur van de bebouwing en de openbare ruimte.
  • Respecteer, verbeter of versterk het groen-DNA.
  • Respecteer of versterk de ‘kleur’ van het gebied.

Randvoorwaarden hergebruik beeldbepalende panden

De mogelijkheden om de bestaande gebouwen te hergebruiken zijn afhankelijk van een aantal factoren:

  • De ligging; gaat het om gebouwen aan het water, bij de brug of aan de centrumzijde?
  • De architectonische waarde.
  • De bouwkundige staat en functionele bruikbaarheid; nieuw gebruik is noodzakelijk voor instandhouding op langere termijn.
  • De beeldbepalende kenmerken; opvallend bij de oudere bedrijfsgebouwen zijn bijvoorbeeld de betonconstructies. Ze zijn vaak in het zicht, gevuld met metselwerk in decoratieve verbanden. De gebouwen zijn robuust en eenvoudig vormgegeven. De werkgebouwen zijn vaak afgedekt met royale zadel- of mansardekappen (zie boek 01, hoofdstuk oorspronkelijk plan).

Dit onderzoek geeft een beeld van een aantal, maar niet alle, waardevolle panden, locaties en gebouwkenmerken op de bedrijventerreinen van de eerste generatie: Bouwerskamp en Zuidervaart. Het advies is om hier nader (bouwhistorisch) onderzoek naar te doen.

1 brandweerkazerne 2 schuur Bouwerskamp 3 4 schippersbeurs
1. Voormalige brandweerkazerne met slangentoren aan de Bouwerskamp (foto: Mercatus) 2. Eenvoudige gemetselde schuur (op het eerste gezicht in originele staat) aan de Bouwerskamp (foto: Mercatus) 3. Voormalig garagebedrijf met bovenwoning, door de ligging aan het Veerplein kansrijk voor nieuw gebruik (foto: Mercatus) 4. Voormalige schippersbeurs, nu restaurant Chillers aan het Veerplein (foto: Mercatus)
5 6 7 8
5. Markante en beeldbepalende bebouwing bij de brug op de hoek van de Nagelerweg en de Zuiderkade (foto: Mercatus) 6. Karaktervolle bedrijfshal met bedrijfswoning aan de Industrieweg, nu een mechanisatiebedrijf met bijgebouwde loods 7. Rijk vormgegeven nutsgebouwtje in beton en baksteen aan de Nagelerweg 8. Voormalig kantoorgebouwtje met toogdak aan de Industrieweg, tegenwoordig Odd Fellowhuis
9 10    
9. Bedrijfsloods aan de Industrieweg met zichtbaar betonnen drieschanierspant en geornamenteerd metselwerkvulling, nu Agrfirm 10. Grote bedrijfshal aan de Industrieweg met mansardekap, zichtbare betonconstructie en metselwerk vulling    

 

Stad van de toekomst
Emmeloord heeft zich ontwikkeld tot een grotere stad dan gepland. Dit brengt nieuwe stedelijke eigenschappen met zich mee, waar planvorming voor de toekomst rekening mee dient te houden. Maak heldere keuzes over de omgang met deze nieuwe stedelijke karakteristiek en draag zorg dat nieuwe ontwikkelingen aansluiten bij het DNA van Emmeloord:

  • Kies en onderbouw waar de hoofdstructuur van de bebouwing en de openbare ruimte moet worden vernieuwd.
  • Kies en onderbouw waar het groen-DNA moet worden vernieuwd.
  • Kies en onderbouw waar de ‘kleur’ van het gebied moet worden vernieuwd.
  • Geef aan hoe de nieuwe ingrepen aansluiten op het DNA van Emmeloord.
  • Vertaal het belang van de beeldbepalende panden ook in overig beleid en stel deze veilig.
  • Ontwikkel een uitnodigend klimaat voor nieuwe passende bestemmingen, die bijdragen aan het behoud van deze panden. Voorkom functies of beheer, waardoor de bedrijfsloodsen anoniem blijven of komen te vervallen.

 

NLS-kantoor tweede rij Google Streetview
Voorbeeld van een nieuwe bestemming (op de tweede rij, dus niet meteen aan het water) met het thema welzijn en gezondheid (bron: Google Earth)

Oplossingsrichtingen

  1. Bewustwording betekenis werkgebieden toen, nu en in de toekomst
    Benut de kansen om de werkgebieden aan het water (eerste generatie) te herbestemmen op zo’n manier, dat het verhaal van Emmeloord en de betekenis van deze werkgebieden voor het verhaal van Emmeloord overeind blijven en een rol gaan spelen bij verdere ontwikkeling.  Ontwikkel bijvoorbeeld een wandelroute, of locatietheaterfestival (theaterfestival op locatie, b.v. buiten op straat of in een bedrijfsloods), waardoor het gebied de moeite waard wordt om te bezoeken. Doel is dat bezoekers en ondernemers de waarde en aantrekkelijkheid van de plek gaan zien en hier gebruik van maken als ‘unique selling point’ bij nieuwe ontwikkelingen. Maak waar mogelijk het water weer zichtbaar. Op veel terreinen wordt de waterkant gebruikt voor opslag of als rommelhoek. Het water is niet meer zichtbaar vanaf de kade en vanaf het water oogt Emmeloord rommelig en niet gastvrij.
  2. Ontwikkel een nieuwe houding en visie ten aanzien van bestaande bedrijventerreinen.
    De toekomst vraagt om het herstructureren en herprofileren van bestaande werkgebieden. Er zal minder uitbreiding van bedrijventerreinen plaatsvinden en de binnenstedelijke locaties aan het water (maar ook in het centrum) kunnen een nieuwe rol vervullen voor de stad. Dit vraagt van gemeente en ondernemers een nieuwe houding. Het is wenselijk dat ondernemers zich bij verhuis- of uitbreidingsplannen meer dan voorheen oriënteren op bestaande terreinen. De overheid kan een actievere rol spelen bij de begeleiding van ondernemers naar bestaande locaties en leegstaande panden. Dit om leegstand en verpaupering te voorkomen, maar vooral ook om kansen te benutten. Het is van groot belang om in de toekomst de juiste bedrijven op de juiste plek te krijgen. Dit vraagt om duidelijke  profielen voor de verschillende werklocaties en terreinen. Ontwikkel daarom een duidelijke visie en een actieve houding als het gaat om de werkgebieden in de stad. Hierbij kunnen bestaande kwaliteit en de oplossingsrichtingen van opgave 1 als basis dienen. Ondernemers aan het water kunnen een nieuwe rol vervullen voor de stad. De overheid kan ondernemers uitnodigen om meer te doen met de waterkant. Het herstructureren van de werkgebieden aan het water betekent dat er niet alleen moet worden gekeken naar de terreinen aan het water, maar ook naar de andere werkgebieden. Bedrijven, die kansen zien aan het water, zullen moeten passen in het nieuwe profiel, dat de watergebonden werkgebieden krijgen. Mogelijk verlaten deze bedrijven interessante locaties in de stad, waar kansen liggen voor anderen.
  3. Herbestemmen bedrijfsloodsen en kades
    Jaag een proces aan waarbij de bedrijven, die niet watergebonden zijn, worden herbestemd, op zo’n manier dat de oevers betekenis krijgen voor de stad. Ontwikkel daarom een duidelijke visie en een actieve houding als het gaat om de werkgebieden in de stad. Dit vraagt om samenwerking, en draagvlak. Hierbij is ondernemers-initiatief erg belangrijk. Stimuleer functies die een aantrekkende werking hebben en die passen bij het stoere karakter en de stoere historie van dit gebied. Niet alle functies zijn in geval van herbestemming denkbaar. Functies die moeten worden uitgesloten omdat ze het karakter van het gebied negatief aan zouden kunnen tasten, moeten nader bepaald worden. Ook de criteria ten aanzien van architectuur, hoe in geval van functieverandering en/of herbestemming om te gaan met bestaande objecten, moeten omschreven worden.
  4. Bereikbaar maken van het water voor het publiek
    Bedrijfsloodsen aan het water kunnen betekenis geven aan Emmeloord als stad aan het water, doordat de kades deel gaan uitmaken van het publiek domein, als wandelroute, aanlegsteiger, horecagelegenheid, jachthaven, havenkantoor of bedrijfsverzamelgebouw.
  5. Toevoegen en stimuleren nieuwe stedelijke bestemmingen
    Door de relatief korte afstand tot het centrum zijn meerdere stedelijke bestemmingen denkbaar met waarde voor de stadskern. Vooral op de kavels op de tweede rij zijn stedelijke bestemmingen, zonder binding met het water denkbaar. Op dit moment is er al een tendens waarneembaar in De Bouwerskamp, waarbij fitness, sport, zorg en kantoren een plek vinden op voormalige industriële of bedrijfslocaties. Er zijn meer functies denkbaar, zoals: waterrecreatie, horeca, uitgaan, (water)sport, wonen aan het water.

Voorbeelden

Voorbeeld 1

Oplossingsrichting 1: Bewustwording betekenis werkgebieden toen, nu en in de toekomst.

Middelen om uit te nodigen, te enthousiasmeren, te stimuleren en aan te jagen
Het eerste restaurant aan de Industrieweg, een ondernemer die zijn nek uitsteekt door ‘stille boten’ te gaan verkopen, waarbij de energie wordt opgewekt door zonnepanelen op eigen dak. Dit zijn aanjagers, die meer ondernemers inspireren om te veranderen. Maak het bekend. Dit kan bijvoorbeeld door een krant uit te brengen met en voor de ondernemers in de werkstad aan het water.

NLS-krant1
Krant ‘Kop van Zuid’ als voorbeeld, bron: J. Mol

Kwartiermaker
Benoem daarnaast bijvoorbeeld een kwartiermaker en/of ambassadeurs. Nodig bijvoorbeeld ondernemers met affiniteit met het DNA uit om deze rol te vervullen. Maak het gebied bekend als nieuw ondernemersklimaat aan het water. Neem de tijd om het ‘wij’- gevoel te ontwikkelen.

Voorbeeld 2

Oplossingsrichting 2: Ontwikkel een nieuwe houding en visie ten aanzien van bestaande bedrijventerreinen.

Voorbeelduitwerking Waterfront Emmeloord.
Maak een visie voor het stapsgewijs transformeren van de werkgebieden langs de Urkervaart tot stedelijk waterfront. Sluit de visie aan op de visie voor de andere oevers en kaden in de stad.

Oplossingsrichtingen op de kaart:

  • Start de ontwikkeling bij de stadspoort (goed zichtbaar en met een meerwaarde voor het ‘groene voorportaal’ (brinkachtige ruimte Nagelerweg).
  • Jong erfgoed herbestemmen met kleinschalige bedrijvigheid, bedrijfsverzamelgebouwen, horeca en andere aanjagers van meer stedelijke dynamiek aan het water.
  • Zicht op het water vanaf de Industrieweg en de Bouwerskamp.
  • Toegankelijk maken van de wallekant/kade. Dit kan gefaseerd.
  • Brugverbinding toevoegen (rondje werkstad aan het water).

Voorbeeld 3

Oplossingsrichting 3: Herbestemmen bedrijfsloodsen en kades

Jong erfgoed aan de Bouwerskamp, Zuiderkade en Industrieweg
Juist de bestaande gebouwen kunnen direct zorgen voor een goede sfeer. Bovendien, met de juiste functies, kunnen ze als aanjager fungeren voor verdere ontwikkelingen. De waterzijde biedt natuurlijk mogelijkheden op gebied van waterrecreatie. Maar te denken valt ook aan horeca, verzamelgebouwen voor inventieve kleine bedrijfjes, kunstenaarsateliers en broedplaatsen (zie voor meer uitleg het hoofdstuk recreatie en cultuurtoerisme). Een zogenoemde broedplaats of incubator is een springplank voor startende ondernemers naar volwaardig ondernemerschap. Hierbij wordt een geïntegreerd pakket aan diensten ingezet zoals werkruimte, services, cultuur, coaching, netwerk, en (toegang tot) kapitaal. Een broedplaats kan bijdragen aan de binding van ontwerptalent aan een stad.

 

NLS-de goudfazant websitekopie
Hotel van de Goudfazant, in een voormalige bedrijfsloods aan het IJ, Overhoeks Amsterdam. Voorbeeld van herbestemming en functieverandering (bron: http://www.degoudfazant.nl)

 

Voorbeeld 3 ALmelo
Almelo, Indië-complex. Voorbeeld van een metamorfose van een werkgebied aan het water. De ambitie is om het voormalige Ten Cate terrein aan de Haven- Noordzijde Kolthofsingel Almelo te transformeren tot een dynamisch en eigentijds woon-, werk- en leefgebied. Er komen 600 woningen (koop en huur) en 20 waterwoningen. Verder is er ruimte voor culturele instellingen (kunsthal, talentenfabriek, galeries etc.), kinderdagverblijf, onderwijsvoorzieningen en daghoreca. (bron: http://www.almeloindie.nl/ )